Öömrang. Echt. Kultüür üüb Oomram

Faan a grääwsteeden ütj a stiantidj auer a grääwhuuger ütj a bronsetidj, at hüs ütj a iisentidj, a sialidj- an walfangsthistoore, hir jaft at föl ütjtufinjen.
Wan jam muar diarauer wed maad, hü’t leewent iar üüb Oomram weesen as, do besjük’m a öömrang museen of luke’m jam a ual grääwsteeden, a sarkhoof asw. uun. At luanet ham!

Diar as a St.-Clemens-sark mä san dööpstian ütj at 13. juarhunert, at gootisk apostelrä an ööder wäärsfol staken. A likstianer sprechenden” Grabsteinen üüb a sarkhoof fertel auer’t leewent ütj det tidj, üs öömrangen üüb waalfangst of hanelsfaard foor of uk üs hoonwerker of maler üüb Oomram lewet.

At smok öömrang dracht kön’am noch sä, wan üüb feruunstaltangen diaruun daanset woort.

 A öömrang maln Amrumer Windmühle as en „Erdholländer“ an noch fol geengs. Sant 1964 as at en museum, huar’t uk ütjstelangen faan ferskeelag konstler jaft, wat arke juar waksle.

Mä’t biakin saad a sialidj iar tu hörens aanjen idjis, wan jo weder luas keerd. Arke juar a 21. febrewoore wurd üüb a eilunen a biakebonker uuntend. Ham waremt ham bi’t ial ap an gongt bääftuun greenkual iidjen. Det smääkt rocht gud!

Beschük uun a naite faan a fögelkui at grääf ütj a stiantidj an at hüs ütj a iisentidj.

Uk di wonter auer as üüb Oomram rocht wat luas! Di leetst inj uun’t juar tji a hulken, det san fertaakelt lidj, faan hüs tu hüs. Tu madennaacht määt’am ham do üüb a “Hüttmann-Wiese” of föör a St.-Clemens-sark.

Üüb konstmarkelsen an ütjstelangen könst dü at fresk konsthoonwerk käänenliar.

A öömrang ialtürn as a huuchst türn bi a nuurdsiaküst, huar’m uk apuun gung koon.

Amrum in Wikipedia

Föörhistoore
A äälst spöören diarför, dat üüb Oomran minsken lewet haa, san grat stiangreew, hü det hüünengrääf ütj a jongstiantidj bi Neebel. Uk ütj a bronse- an iisentidj jaft at en bonk grääfhuuger, hü a „Eesenhuuch“ bi Stianood. Uun a dünem tu waasterääg faan a fögelkui, fanjt ham noch a resten faan en saarep ütj a iisentidj. Of a Ambronen, wat tuup mä a Kimbern an Teutonen am 100 v. Chr. föör Rom sted, faan üüs eilun kaam, wat dojütidj noch mä’t fäästääg ferbünjen wiar, det witj’am ei.
Wen- an ialsteeden ütj a wikingertidj wurd uun muar steeden freilaanj. Ham namt uun, dat en borag ütj detdiar tidj üüb en letjen berag mä di nööm „Borag“ (deutsch „Burg“) leit. An uk a „Krümwaal“, det as en ambi ööderhualew kilomeeter lungen eerddik tesken Neebel an Stianood, komt was uk ütj dediar tidj.

Madelääler an nütidj bit hen am 1890
Uun’t ääder madelääler wurd Oomram faan fresken besiidelt, wat bi a münjang faan a Rhein lewet.
Uun’t madelääler hiard Oomram tu a so näämd „Uthlanden“, wat iarst mä a juaren oner a däänsk könang of a Herzog faan Sleeswich kaam. Uun’t „Erdbuch“ faan a däänsk könang Waldemar II. ütj at juar 1231tau hiarden näämd: Føør østӕr (Uasterhiard) an Føør voestӕ (Waasterhiard), huartu uk Oomram hiard. Oomram woort uun detdiar buk üs „ambrum, hus, ha, co“ apfeerd, det het, at jääw diar en hüs (woorskiinelk en jachthüs), haasen an kaninen.
Bääft a stridj tesken a däänsk könger an a graafen faan Schauenburg an Holstein am at Herzogtum Sleeswich, wurd Waasterlunfer, Oomram an at Listlun üüb Sal enklaawen faan’t däänsk könangrik. Jo hiard diarmä ei, ööders üs at lun trinjam, tu’t Herzogtum Sleeswich. Det blääw so bit 1864, bluat onerbreegen uun det tidj tesken 1460 bit 1484, üs a Waasterhiard tu baskup Nikolaus IV. ütj Sleeswich ferpuanagt wiar, an uk 1661 bit 1677 of 1683, üs graaf Hans v. Schack at Waasterhiard kääft hed.
Oomram wiar troch en was taal faan riadlidj uun a Waasterhiard fertreeden. 1697 wurd jodiar riadlidj troch goongfersmaaner ersaat, wat fööraal diarför surge skul, dat a stüüren iinkaam. Tu’t salew tidj wurd ütj at hiard en birk, wat faan en birkföögels feerd wurd, diar üüb Fer seed. A stoot salew wiar üüb Waasterlunfeer an Oomram knaap fertreeden, so dat a lidj, bit üüb a stüüren, temelk frei lewe küd. An jo füng faan a däänsk könang sogoor noch hög priwileegien, so tost jo uf 1735 „üüb iiwag tidj“ ei saldoot wurd.
Bitu faan’t saaltwanen, a büürerei an at faskin, fersiinet a öömrangen hör jil fööraal mä a siafaard. Öömrang sialidj, diarmad uk flook kopteins, foor fööraal tesken at 17. an 19. juarhunert üüb waalfangst an hanelsfaard.
Di öömrang siamaan Hark Olufs kaam 1724 uun algeerisk slaawerei, wurd diar generool an kaam 1736 üs rik maan weder tüs.
Uun’t 18. an 19. juarhunert broocht at beragin faan skeb, wat för Oomram strunagt, a öömrangen gud jil iin. Iarst üs uf 1875 a ialtürner baud wurd an uk a nawigatjuun ham ferbeedert, ging at taal faan strunagt skeb stark turag.
At aanj faan’t 19. juarhunert begand at mä a baadelidj, wat at leewent üüb Oomram do hialandaal feranert hää.
Bääft a krich faan 1864 wurd Oomram, hü’t hial Sleeswich, faan a Preußen an Öösterrik regiaret. 1867 fool Oomram do tu a Preußen an wiar diarmä en dial faan Sleeswich-Holstian. Tu detdiar tidj wiar Oomram noch ian gemeen an hiard tu a Kreis Tondern.
Fööraal bääft 1864 waanert muar üs en sjuarden faan a öömrangen ütj, a miasten tu Ameerikoo. Bit daalang hentu jaft at noch en naar ferbinjang tesken Oomram an Ameerikoo.

Began faan a baadebedrif bit daalang hentu
A 1. september 1885 steld di architekt Ludolf Schulze ütj Waldhausen bi Hannover bi a öömrang gemeen en uundrach üüb en “Badekonzession” för a süüdspits faan Witjdün. Uk wan di uundrach ei gudkäänd wurd, di soocht am so’n bat wiar diar.
An so kaam at, dat di öömrang Volkert Quedens an Paul J. Köhn faan Halaglun uf 1889 a iarst hotels uun Witjdün baud. 1891 kaam do Heinrich Andresen üüb’t lun. Hi lai en aktiengesellschaft tu grünj an kääft Quedens an Köhn a hotels an at konzession uf. Üüb a süüdspits begand hi an baud en grat kuurhüs an a „Kaiserhof“, wat do 1892 klaar wiar. Witjdün hed di grat föördial, dat hir uk grater skeb uunlei küd. Uf 1893 keerd do uk a öömrang boon.
Uun Noorsaarep wiar at prääster Friedrich von Bodelschwingh, wat mä en baadebedrif begand. 1890 füng hi ferloof föör di bau faan en uunlaag, wat üüb’t aanj ütj muar hospitshüsing bested. Bedrewen wurd at faan a Diakonissenanstalt Sarepta. Bodelschwingh sin bestreewen wiar at, en krastelk bat uuntuleien. Üüs jinstak begand do tu a salew tidj Heinrich Hüttmann sin hotel tu bauen.
A 13. oktuuber 1912 wurd ütj a södelk dial faan Oomram at gemeen Witjdün, an a 25. jüüle 1925 ütj a nuurdelk dial at gemeen Noorsaarep. A rest slood ham do a 23. febrewoore 1926 tu’t gemeen Neebel tuup.
Bi a ufstemang 1920, huar det diaram ging, of Oomram tu Sjiisklun of tu Denemark kaam, stemet a miast öömrangen för Tjiisklun, wiljert en graten dial faan di ual Kreis Tondern jo för Denemark ütjspreegen hed.
Uf a 1950er juaren begand at, dat föl baud wurd üüb Oomram, fööraal uun’t waasten faan Neebel an uun Sössaarep.
Uun a sturemflud 1962 bruch a diker bi Noorsaarep an Stianood, so dat a miadstaken auerfludet wurd.
A öömrangen lewe nütidjs bal bluat faan a baadelidj. Tu began wiar’t hotels of letj pensiuunen mä ianfach rümen. Uf a 1970er juaren kaam do imer muar feerienwenangen diartu. A hospitsen jaft at nü al loongen ei muar, jo san faan a „AOK-Nordseeklinik für Mutter-Kind-Kuren“ auernimen wurden.
Auer a grünjstaken so jüür wurden san, komt at uk üüb Oomran, hü al üüb Sal, tu en eewenen ütjferkuup faan’t eilun.

Spriak an kultüür
Üüb Oomrang woort nütidjs fööraal huuchtjiisk snaaket. At öömrang, en dialekt faan’t nuurdfresk spriak, kön noch en traaden faan a öömrangen snaake, det het so ambi 800 lidj. A enkelt nuurdfresk dialekten san temelk onerskiaselk. At öömrang an at fering, d.h. at fresk üüb Fer, san noch bal likedenang, man uk för jo as at sölring, wat üüb Sal snaaket woort, swaar tu ferstunen, ofwel at uk tu a eilunsdialekten hiart. Troch a siafaard snaake föl öömrangen uk plaatsjiisk, däänsk koon so gud üs näämen muar snaake, ofwel Oomram jo loong däänsk weesen as.
At öömrang dracht hää a klöören suart an witj an as mä wäärsfol salwer fertsiaret. At woort faan a jong foomnen bi’t freimaagin an bi feruunstaltangen för a baadelidj draanj. Luke uk: “Trachten der Inseln Föhr und Amrum und der Halligen”.
Üüb Oomram jaft at hög eegendöömelk brüker. A 21. febrewoore (öömrang: piadersinj, sjiisk: Petersabend) feiert’am biakin. At woort en grat ial uuntend, am diarmä a wonter tu ferjaagin. Di dai gongt turag üüb di ual feierdai Petri Stuhlfeier (öömrang: piadersdai), wat iartidjs a 22. febrewoore uk uun ööder nuurdfresk gemeenen feiert wurd.
A leetst dai uun’t juar woort hulket. Do luup tutaakelt sköölen faan miast jong lidj faan hüs tu hüs, fu wat tu dranken an a lidj skel riad, hoker’s san.

Pin It on Pinterest

Jetzt teilen

Sie lieben Amrum so sehr wie wir? Dann sagen Sie es gerne weiter :)